Ευρύ φάσμα αναγκών και τρόπων αντιμετώπισης

Ένας σημαντικός στόχος της ΕΕ για την αντιμετώπιση της χρήσης ναρκωτικών και της κατανάλωσης αλκοόλ είναι να πραγματοποιηθούν κατάλληλες παρεμβάσεις που θα έχουν τον πιο αποτελεσματικό αντίκτυπο. Η κύρια έμφαση δίδεται σε πέντε ευρείες, και ορισμένες φορές αλληλεπικαλυπτόμενες, ομάδες-στόχους για στρατηγικές παρέμβασης: (1) νεαρά άτομα σχολικής ηλικίας (2) νέους που κάνουν πειραματική και ψυχαγωγική χρήση ναρκωτικών (3) νεαρά άτομα σε κοινωνικά μειονεκτούσες περιοχές (4) νεαρούς παραβάτες, και (5) νεαρά άτομα που έχουν ανάγκη θεραπείας από τα ναρκωτικά (διάγραμμα 53 ΕΓ).



Νεαρά άτομα σχολικής ηλικίας

Η πρόληψη στα σχολεία είναι ένας τρόπος αντιμετώπισης που χρησιμοποιείται ευρέως για τον στόχο αυτό. Βλέπε «Πρόληψη» για περαιτέρω λεπτομέρειες.

Σε επίπεδο σχολικής πολιτικής, αρκετά κράτη μέλη έχουν εκδώσει συστάσεις σχετικά με τον τρόπο αντιμετώπισης περιστατικών που αφορούν ναρκωτικών και μαθητών που κάνουν χρήση ναρκωτικών. Στη Γαλλία, δίδεται μεγάλη έμφαση στα «Σημεία αναφοράς για την πρόληψη της συμπεριφοράς μαθητών που διατρέχουν κίνδυνο στα σχολεία» και στην επίλυση των προβλημάτων μέσω της στοχοθετημένης συμβουλευτικής. Ιδιαίτερη έμφαση δίδεται στην επαγγελματική κατάρτιση του προσωπικού των σχολείων για την αντιμετώπιση της παραβατικής συμπεριφοράς των νέων. Στην Αυστρία και στη Γερμανία, τα προγράμματα STEP-by-STEP (97) βοηθούν τους καθηγητές των σχολείων να εντοπίσουν και να παρέμβουν σε περιπτώσεις μαθητών που κάνουν χρήση ναρκωτικών. Στη Νορβηγία, για τον ίδιο σκοπό έχει εκδοθεί ένα εγχειρίδιο.

Η Συμβουλευτική Υπηρεσία Πρόληψης των Ναρκωτικών του Ηνωμένου Βασιλείου αξιολόγησε ένα πρόγραμμα πρόληψης των ναρκωτικών, το οποίο απευθύνεται σε νέους που έχουν αποκλειστεί από το σχολείο, και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι υπάρχει σαφής ανάγκη για προγράμματα κατά των ναρκωτικών, όμως οι σύντομες περίοδοι εκπαίδευσης σε θέματα που αφορούν τα ναρκωτικά είναι ανεπαρκείς. Πολλά νεαρά άτομα στα οποία απευθύνεται το πρόγραμμα έκαναν ήδη χρήση ναρκωτικών, γεγονός που υποδεικνύει ότι τα προγράμματα θα πρέπει να εφαρμόζονται σε νεαρότερη ηλικία και ότι θα πρέπει να υπάρχει σαφής εντοπισμός και αντιμετώπιση των προβλημάτων. Το νέο εθνικό πλαίσιο πρόληψης στην Πορτογαλία προβλέπει τη διάθεση 400 000 ευρώ για την εφαρμογή εναλλακτικών σχολικών προγραμμάτων και πρώιμης επαγγελματικής κατάρτισης για τους μαθητές που εγκαταλείπουν το σχολείο. Τέτοια προγράμματα εφαρμόζονται σχεδόν σε όλες τις αυτόνομες κοινότητες της Ισπανίας. Στην Ελλάδα, οι έγκαιρες παρεμβάσεις στοχεύουν σε εφήβους χρήστες ναρκωτικών και στις οικογένειές τους (οικογενειακή θεραπεία), καθώς και σε εφήβους που έχουν προβλήματα με τον νόμο.

Νεαροί πειραματικοί και ψυχαγωγικοί χρήστες ναρκωτικών στη τοπική κοινωνία

Οι δυνητικές επιβλαβείς συνέπειες που προκαλεί το αλκοόλ και η χρήση παράνομων ναρκωτικών ουσιών στη ζωή ενός μικρού αλλά σημαντικού ποσοστού του πληθυσμού των νέων αναγνωρίζονται ολοένα περισσότερο. Ένας από τους βασικούς στόχους για αποτελεσματικότερη δράση είναι οι ευάλωτες ομάδες των νέων που καταναλώνουν αλκοόλ και πειραματίζονται με ναρκωτικά για ψυχαγωγικούς σκοπούς ενώ δεν γνωρίζουν, ή δεν μπορούν να ελέγξουν, τους κινδύνους που συνδέονται με τα πρότυπα χρήσης ουσιών τα οποία εφαρμόζουν (λήψη υπερβολικής δόσης, ατυχήματα, εγκληματική συμπεριφορά, βία, έλλειψη ικανότητας για μελέτη ή εργασία, σεξουαλικά μεταδιδόμενες νόσοι και μακροπρόθεσμες βλάβες στο συκώτι/εγκέφαλο κ.λπ.) (Boys κ.ά., 1999· Parker και Egginton, 2002). Η ανησυχία σχετικά με τα μεταβαλλόμενα πρότυπα χρήσης αλκοόλ και ναρκωτικών για ψυχαγωγικούς σκοπούς αυξάνεται στην ΕΕ, ιδίως σχετικά με τους κινδύνους για την υγεία των γυναικών. Ψυχαγωγικοί χώροι όπως μπαρ, ντισκοτέκ, αθλητικοί όμιλοι και λέσχες για νέους φαίνεται ότι αποτελούν κατάλληλα περιβάλλοντα για την πρόληψη των ναρκωτικών καθώς εξασφαλίζουν την επαφή με μεγάλο αριθμό νέων ανθρώπων, πολλοί από τους οποίους κάνουν χρήση ναρκωτικών ή κινδυνεύουν να ξεκινήσουν (διάγραμμα 54 ΕΓ). Υπάρχει επείγουσα ανάγκη για μεθοδολογική τεκμηρίωση και ενδελεχή αξιολόγηση των παρεμβάσεων στο περιβάλλον αυτό.



Στη Γαλλία, το 2001, τουλάχιστον το 30% των διαμερισμάτων εφάρμοζαν προληπτικές δράσεις ή παρείχαν πρώτες βοήθειες σε εκδηλώσεις χορού. Στην Ιρλανδία, σε μια περιοχή της περιφερειακής υγειονομικής αρχής, στόχος του προγράμματος «The sound decisions» (Οι υγιείς αποφάσεις) είναι το προσωπικό και οι θαμώνες των νυχτερινών κέντρων διασκέδασης. Ωστόσο, στο Λουξεμβούργο δεν υπάρχει νομικό πλαίσιο για τις παρεμβάσεις των υπηρεσιών που δραστηριοποιούνται στον τομέα των ναρκωτικών.

Στις Κάτω Χώρες οργανώνονται μαθήματα κατάρτισης εκπαιδευτών για την παροχή πρώτων βοηθειών σε περιστατικά χρήσης ναρκωτικών σε χώρους ψυχαγωγίας.

Η ολλανδική πρωτοβουλία «Έξοδοι διασκέδασης και ναρκωτικά» περιλαμβάνει παρεμβάσεις για διάφορους χώρους εκτός του σχολείου όπου οι νέοι κάνουν χρήση ναρκωτικών, όπως coffee shops, ντισκοτέκ, πάρτι και κλαμπ, καθώς και χώρους όπου διοργανώνονται σημαντικές μουσικές εκδηλώσεις.

Αρκετά είναι τα προγράμματα που προσεγγίζουν χρήστες ναρκωτικών σε χώρους όπου παίζεται μουσική με σκοπό την ελαχιστοποίηση των κινδύνων από τη χρήση νόμιμων και παράνομων ναρκωτικών. Σε ορισμένες περιπτώσεις, το προσωπικό του προγράμματος μετακινείται σε διάφορες εκδηλώσεις μέσα σε ένα τροχόσπιτο, παρέχοντας μια ήσυχη ατμόσφαιρα για άτυπη παροχή συμβουλών. Η δημιουργία ειδικών γραμμών τηλεφωνικής υποστήριξης ή ιστοθέσεων μπορούν να αποτελέσουν συμπληρωματικά στοιχεία.

Γενική επισκόπηση και ανάλυση παραδειγμάτων πρόληψης σε χώρους διεξαγωγής πάρτι πραγματοποιήθηκε με βάση τα προγράμματα που περιλαμβάνονται στη βάση EDDRA. Γενική επισκόπηση των προγραμμάτων και των πολιτικών που βρίσκονται σε εξέλιξη παρέχεται σε σειρά πινάκων επί γραμμής (πίνακας 16 ΕΓ, πίνακας 17 ΕΓ και πίνακας 18 ΕΓ).



Η παροχή ειδικών υπηρεσιών επιτόπιας συμβουλευτικής και επιτόπιου ελέγχου χαπιών σε εκδηλώσεις ρέιβ είναι – σύμφωνα με πρόσφατη μελέτη που χρηματοδοτήθηκε από την Επιτροπή – αποτελεσματική όσον αφορά την προσέγγιση των νέων οι οποίοι, αν και κάνουν ήδη συστηματική χρήση ναρκωτικών, δε θεωρούν τους εαυτούς τους ως χρήστες ναρκωτικών και δεν θα απευθύνονταν σε επίσημες υπηρεσίες παροχής βοήθειας στον τομέα των ναρκωτικών. Στο πλαίσιο της μελέτης διαπιστώθηκε επίσης ότι ο έλεγχος χαπιών δεν επηρεάζει αρνητικά την εφαρμογή παρεμβάσεων πρόληψης που προσανατολίζονται στην αποχή. Στην Αυστρία και την Ισπανία οι υπηρεσίες αυτές έχουν επεκταθεί, ενώ στις Κάτω Χώρες περιορίζονται σε υπηρεσίες με υψηλά πρότυπα μεθοδολογικής ακρίβειας.

Μία άλλη σειρά παρεμβάσεων περιλαμβάνει συνομηλίκους, ομάδες αυτοβοήθειας και εναλλακτικές λύσεις έναντι της χρήσης ναρκωτικών, όπως παροχή πληροφόρησης και ψυχοκοινωνικής υποστήριξης καθώς και συμμετοχή σε πολιτιστικές ή αθλητικές δραστηριότητες (π.χ. σε θερινές κατασκηνώσεις στην Ελλάδα). Στην Ισπανία, εναλλακτικά προγράμματα ψυχαγωγίας διατίθενται εδώ και μερικά χρόνια σε ολόκληρη τη χώρα.

Στη Νορβηγία, τη Σουηδία και τη Δανία, οι «night ravens» είναι εθελοντές ενήλικες που πραγματοποιούν περιπολίες στους δρόμους στο κέντρο της πόλης το απόγευμα και το βράδυ τα Σαββατοκύριακα. Αποστολή τους είναι να κάνουν την παρουσία τους αισθητή και να είναι διαθέσιμοι για τους νέους. Η ιδέα είναι ότι με αυτόν τον τρόπο θα μειωθεί η πιθανότητα εκδήλωσης βίας και πρόκλησης βλαβών.

Νέοι σε κοινωνικά μειονεκτούσες γειτονιές

Στη Σουηδία, η Επιτροπή Ναρκωτικών πραγματοποίησε επισκόπηση της ερευνητικής βιβλιογραφίας για τους προληπτικούς τρόπους αντιμετώπισης (Narkotikakommissionen, 2000), και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι απαιτείται η λήψη τριών τύπων πρωτοβουλιών: ειδικές πρωτοβουλίες που απευθύνονται στα φτωχότερα άτομα, γενικές πρωτοβουλίες για τη βελτίωση της δημόσιας υγείας και πρωτοβουλίες με στόχο την παροχή βοήθειας σε ευάλωτες οικογένειες.

Η Ιρλανδία, η Πορτογαλία και το Ηνωμένο Βασίλειο είναι τα μόνα κράτη μέλη που έχουν οριοθετήσει συγκεκριμένες περιοχές με σκοπό την παροχή ειδικών προγραμμάτων στις περιοχές αυτές. Το Ταμείο Εγκαταστάσεων και Υπηρεσιών για Νέους (Young People’s Facilities and Services Fund – YPFSF) της Ιρλανδία, έχει ως στόχο να προσελκύσει νέους που «διατρέχουν κίνδυνο» σε μειονεκτούσες περιοχές σε εγκαταστάσεις και δραστηριότητες που τους απομακρύνουν από τους κινδύνους χρήσης ουσιών. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, ο φορέας Positive Futures δραστηριοποιείται σε 57 μειονεκτούσες περιοχές αποτρέποντας τα ευάλωτα νεαρά άτομα από τη χρήση ναρκωτικών και την εγκληματικότητα μέσω της συμμετοχής τους σε αθλητικές δραστηριότητες. Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ενθαρρυντικά, καθώς δείχνουν μείωση της εγκληματικής δραστηριότητας και της αδικαιολόγητης απουσίας από το σχολείο και βελτίωση της ευαισθητοποίησης σε επίπεδο τοπικών κοινωνιών. Η Health Action Zones (HAZ) αποτελούν συμπράξεις πολλαπλών φορέων σε ορισμένες από τις πλέον μειονεκτούσες περιοχές στην Αγγλία και στόχος τους είναι η αντιμετώπιση των ανισοτήτων στον τομέα της υγείας μέσω της εφαρμογής προγραμμάτων εκσυγχρονισμού των υπηρεσιών υγείας και κοινωνικής μέριμνας με σκοπό να καλύψουν ένα ευρύ φάσμα ευάλωτων νεαρών ατόμων που θεωρείται ότι διατρέχουν κίνδυνο χρήσης ναρκωτικών (130 προγράμματα και πρωτοβουλίες στις 26 HAZ). Οι Connexions είναι μία υπηρεσία παροχής υποστήριξης και συμβουλών στο Ηνωμένο Βασίλειο για νέους ηλικίας 13–19 ετών, στις δραστηριότητες της οποίας περιλαμβάνονται μεταξύ άλλων ο εντοπισμός νεαρών ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο και η παραπομπή τους σε εξειδικευμένες υπηρεσίες στον τομέα των ναρκωτικών. Το 2002 λειτουργούσαν 27 συμπράξεις, ενώ άλλες 20 αναμενόταν να λειτουργήσουν έως το 2003.

Στο Ηνωμένο Βασίλειο, όλες οι ομάδες δράσης κατά των Ναρκωτικών (DAT) αξιολόγησαν το 2001 τις ανάγκες των νέων και τους ζητήθηκε, μέσω των προγραμμάτων νέων κατά της κατάχρησης ουσιών (Young People Substance Misuses Plans, YPSMPS), να σχεδιάσουν υπηρεσίες για νέους που θα περιλαμβάνουν από καθολικές υπηρεσίες πρόληψης μέχρι θεραπευτικές υπηρεσίες για την κατάχρηση ουσιών, με βάση τις ανάγκες που υπάρχουν σε τοπικό επίπεδο.

Στην Αυστρία, κινητά κέντρα που απευθύνονται σε νεαρά άτομα στους δρόμους συνεργάζονται στενά με άλλες συναφείς οργανώσεις για την παροχή βοήθειας σε εφήβους που κάνουν χρήση ναρκωτικών και νεαρούς ενήλικες σε πρώιμο στάδιο. Αναμένεται ότι η γεωγραφική κάλυψη των κέντρων αυτών θα αυξηθεί στο μέλλον (98).

Στη Φινλανδία, οι καφετέριες Walkers για νέους παρέχουν έγκαιρη παρέμβαση και λειτουργούν σήμερα σε 24 περιοχές. Σημαντικό ρόλο διαδραματίζουν εκπαιδευμένοι ενήλικες εθελοντές που υποστηρίζονται από επαγγελματίες του τομέα της συμβουλευτικής για νέους. Γίνεται προσπάθεια οι καφετέριες για νέους να εξελιχθούν σε ασφαλείς τόπους συναντήσεων. Ομοίως, σε περιοχή της περιφερειακής υγειονομικής αρχής της Ιρλανδίας, λειτουργούν τα Health Advice Cafés (καφετέριες παροχής συμβουλών σε θέματα υγείας) που έχουν ως στόχο τη συνδυασμένη παροχή υγειονομικών υπηρεσιών πρόληψης και άμεσης πρόσβασης για νέους.

Στη Νορβηγία, οι περισσότεροι μεγάλοι δήμοι διαθέτουν υπηρεσίες εκτός δομών. Στόχος τους είναι να συμπεριλάβουν διάφορες παρεμβάσεις πρόληψης απευθυνόμενες σε παιδιά μεγαλύτερης ηλικίας και νέους, καθώς και παροχή υπηρεσιών συμβουλευτικής και η παραπομπή σε υπηρεσίες υποστήριξης και θεραπείας.

Νεαροί παραβάτες

Ορισμένα κράτη μέλη παρέχουν στοχοθετημένα προγράμματα υποστήριξης, κατάρτισης και εργασίας εκτός δομών για νέους που θεωρείται ότι διατρέχουν κίνδυνο, όπως οι νεαροί παραβάτες. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα που είχαν ορισμένες από αυτές τις πρωτοβουλίες ήταν η μείωση του αριθμού των νέων για τους οποίους εκδίδονται ποινικές καταδικαστικές αποφάσεις.

Υπάρχουν παρεμβάσεις που παρέχουν εναλλακτικές λύσεις έναντι των στρατηγικών επιβολής του νόμου και τιμωρίας, με στόχο την αποτροπή ή τη μείωση του αριθμού των νεαρών ατόμων που καταλήγουν σε μία ζωή εγκληματικής δραστηριότητας, με ανεπανόρθωτες συνέπειες. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, οι Ομάδες Νεαρών Παραβατών (Youth Offending Teams – YOT) περιλαμβάνουν επαγγελματίες του τομέα των ναρκωτικών οι οποίοι αξιολογούν τις περιπτώσεις νεαρών παραβατών όσον αφορά τη χρήση ναρκωτικών και, όποτε το κρίνουν κατάλληλο, προσφέρουν παρεμβάσεις προκειμένου να αποτρέψουν περαιτέρω χρήση. Το πρόγραμμα Αλληλεγγύης των Νέων MSF στο Λουξεμβούργο λειτουργεί σε παρόμοια βάση σε στενή συνεργασία με δικαστές ανηλίκων και αρμόδιους φορείς επιβολής του νόμου.

Το πρόγραμμα FRED στη Γερμανία στοχεύει στην εφαρμογή έγκαιρων παρεμβάσεων σε χρήστες ναρκωτικών οι οποίοι ενημερώνονται πρώτα. Προγράμματα επιβολής του νόμου στη Φινλανδία λειτουργούν με βάση τις ίδιες αρχές.

Νέοι που ζητούν τη βοήθεια θεραπευτικών υπηρεσιών

Η αίτηση θεραπείας από τα ναρκωτικά αποτελεί ένα σημαντικό δείκτη της εξάρτησης από τα ναρκωτικά και της σοβαρής ανάγκης που υπάρχει. Το 2001 στην ΕΕ οι νέοι ηλικίας έως 19 ετών αντιπροσώπευαν σχεδόν το 10% των συνολικών αναφερόμενων αιτήσεων για εξειδικευμένη θεραπεία από τα ναρκωτικά. Από αυτούς, περισσότεροι από τους μισούς λάμβαναν θεραπεία για τη χρήση κάνναβης ως κύριου ναρκωτικού. Σχεδόν το ένα τέταρτο λάμβανε θεραπεία για προβλήματα που αφορούσαν τη χρήση οπιούχων, ενώ οι υπόλοιποι κατανέμονταν ομοιόμορφα μεταξύ της θεραπείας για χρήση κοκαΐνης και άλλων διεγερτικών ναρκωτικών. Ωστόσο, υπάρχουν αποκλίσεις σε εθνικό επίπεδο· για παράδειγμα, στην Ιρλανδία το ποσοστό των νεαρών ατόμων που λαμβάνει θεραπεία είναι μεγαλύτερο από οποιαδήποτε άλλη χώρα της ΕΕ. Η θεραπεία ατόμων ηλικίας κάτω των 18 ετών είναι πιο περίπλοκη εξαιτίας της γονικής συναίνεσης που απαιτείται αλλά και του προβληματισμού που υπάρχει για τη χορήγηση συνταγογραφούμενων ναρκωτικών υποκατάστασης, δεδομένου ότι η έρευνα σχετικά με τις επιπτώσεις των ναρκωτικών αυτών στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα είναι ελλιπής. Τα περισσότερα νεαρά άτομα που λαμβάνουν θεραπεία για σοβαρά προβλήματα ναρκωτικών παρακολουθούν προγράμματα στα καθιερωμένα θεραπευτικά περιβάλλοντα.

Σε ορισμένες χώρες έχουν αναπτυχθεί εξειδικευμένες θεραπευτικές υπηρεσίες. Για παράδειγμα, στις Κάτω Χώρες υπάρχει μία μικρή κλινική που απευθύνεται σε νέους ηλικίας 13 έως 18 ετών. Στη Φινλανδία, δίδεται ιδιαίτερη έμφαση σε μία διαδικασία διαρκούς και εντατικής ψυχοκοινωνικής θεραπείας παράλληλα με την απαραίτητη θεραπεία σε σχετικές μονάδες. Με βάση τις πληροφορίες για το 1999, υπήρχαν έξι θεραπευτικές μονάδες για νεαρούς χρήστες ναρκωτικών, συνολικής δυναμικότητας 40 κλινών. Επιπλέον, υπήρχαν σε αναμορφωτήρια τρεις μονάδες εξειδικευμένες στη θεραπεία από τα ναρκωτικά, οι οποίες διέθεταν συνολικά 23 κλίνες. Στο Λουξεμβούργο υπάρχει ένα εξειδικευμένο κέντρο όπου το 43 % των ατόμων που παρακολουθούν θεραπεία σε αυτό είναι ηλικίας κάτω των 16 ετών. Στην Ελλάδα, εφαρμόζονται έγκαιρες παρεμβάσεις, οι οποίες απευθύνονται σε εφήβους χρήστες ναρκωτικών και στις οικογένειές τους(οικογενειακή θεραπεία) καθώς και σε εφήβους που έχουν προβλήματα με τη δικαιοσύνη.

Στη Σουηδία, τα νεαρά άτομα ηλικίας μεταξύ 12 και 21 ετών που αντιμετωπίζουν σοβαρά ψυχοκοινωνικά προβλήματα, συχνά σε συνδυασμό με στοιχεία εγκληματικής συμπεριφοράς και χρήσης ψυχοδραστικών ουσιών, μπορούν να σταλούν σε ιδρύματα για θεραπεία χωρίς της συγκατάθεσή τους. Οι μέθοδοι θεραπείας περιλαμβάνουν θεραπεία σχετικά με το περιβάλλον, τη λειτουργική οικογένεια, γνωστική-συμπεριφοριστική θεραπεία και, όσον αφορά τη χρήση ουσιών, τη μέθοδο των 12 σταδίων. Στους νεαρούς παραβάτες, ως εναλλακτική λύση έναντι της φυλακής, θα παρέχεται περίθαλψη σύμφωνα με το νόμο περί περίθαλψης νεαρών ατόμων (ειδικές διατάξεις) σε κλειστές θεραπευτικές μονάδες περίθαλψης νέων. Βλέπε «Τρόποι θεραπείας» για περαιτέρω πληροφορίες.


(97)  Βλέπε EDDRA.

(98) Βλέπε Auftrieb.